Il-litteriżmu medjatiku

Il-litteriżmu medjatiku huwa ħila kruċjali għaċ-ċittadini kollha, irrispettivament mill-età, l-isfond soċjali, kulturali jew ekonomiku tagħhom. L-Att Ewropew dwar il-Libertà tal-Media (EMFA) jiddefinixxih bħala: "ħiliet, għarfien u fehim li jippermettu liċ-ċittadini jużaw il-media b'mod effettiv u sikur u li mhumiex limitati għat-tagħlim dwar l-għodod u t-teknoloġiji iżda għandhom l-għan li jgħammru liċ-ċittadini bil-ħiliet ta' ħsieb kritiku meħtieġa biex jeżerċitaw il-ġudizzju, janalizzaw realtajiet kumplessi u jirrikonoxxu d-differenza bejn l-opinjoni u l-fatt."

Il-litteriżmu medjatiku jagħti s-setgħa liċ-ċittadini biex jagħmlu għażliet infurmati, li jkopru kemm il-midja tradizzjonali kif ukoll dik diġitali. Il-fehim tal-ambjent tal-media li qed jevolvi b’mod kostanti u l-valutazzjoni kritika tas-sorsi ta’ informazzjoni huma essenzjali għall-parteċipazzjoni f’dibattitu demokratiku miftuħ. Il-litteriżmu medjatiku jikkontribwixxi wkoll għar-reżiljenza tas-soċjetà kontra d-diżinformazzjoni u l-manipulazzjoni tal-informazzjoni u interferenza minn barranin billi jgħin lill-individwi jidentifikaw u jiġġieldu l-kontenut qarrieqi u dannuż.

It-tisħiħ tal-ħiliet tal-litteriżmu medjatiku taċ-ċittadini kollha tal-UE: prijorità politika

L-Unjoni Ewropea ilha li rrikonoxxiet in-natura kritika tal-litteriżmu medjatiku. Il-kunċett huwa element ewlieni tal-Pjan ta’ Azzjoni għad-Demokrazija Ewropea (EDAP), il-Pjan ta’ Azzjoni Medjatiku u Awdjoviżiv (MAAP), u l-Pjan ta’ Azzjoni għall-Edukazzjoni Diġitali.

Adottata mill-Kummissjoni Ewropea fit-12 ta’ Novembru 2025, il-Komunikazzjoni dwar it-Tarka Ewropea għad-Demokrazija tenfasizza l-importanza tal-litteriżmu medjatiku biex tingħata spinta lir-reżiljenza tas-soċjetà kontra d-diżinformazzjoni u tissaħħaħ it-tħejjija taċ-ċittadini għall-kriżijiet. Minħabba li l-litteriżmu medjatiku u diġitali huma parti integrali mill-ħiliet taċ-ċittadinanza, huma kritiċi għad-demokrazija. Il-promozzjoni tal-litteriżmu medjatiku u l-ħsieb kritiku ssaħħaħ is-sensibilizzazzjoni dwar ir-riskji għall-integrità tal-informazzjoni u tagħti s-setgħa liċ-ċittadini ta’ kull età fil-komunitajiet kollha biex jinnavigaw l-ambjent tal-informazzjoni, jaċċessaw informazzjoni affidabbli, jeżerċitaw id-drittijiet demokratiċi tagħhom u jinvolvu ruħhom fi proċessi demokratiċi.

Il-Komunikazzjoni tħabbar sett ta’ miżuri li jmorru lil hinn mill-ambjenti tal-edukazzjoni. Dawn il-miżuri, parti mill-programm dwar ir-Reżiljenza tal-Media, se jkunu mmirati lejn il-kategoriji kollha tal-età (iż-żgħażagħ, l-adulti, l-anzjani), fiż-żoni rurali u urbani, irrispettivament mill-isfond soċjoekonomiku tan-nies. Dawn se jiffukaw fuq xejriet ġodda fil-konsum tal-media, jindirizzaw riskji ġodda u emerġenti għall-integrità tal-informazzjoni u jorbtu l-litteriżmu medjatiku mat-tħejjija. Fost l-oħrajn, sfidi ġodda jinkludu:

• ir-rwol dejjem jikber tal-pjattaformi tal-midja soċjali u tal-influwenzaturi online bħala sors ta’ aħbarijiet,
• forom ġodda ta’ mġiba mhux awtentika kkoordinata, 
• amplifikazzjoni algoritmika, 
• użi manipulattivi tal-IA ġenerattiva
• manipulazzjoni tal-informazzjoni u interferenza minn barranin. 

Kemm l-Istati Membri kif ukoll il-pajjiżi kandidati (potenzjali) li jiffaċċjaw sfidi partikolari tal-litteriżmu medjatiku se jirċievu appoġġ.

Il-qafas regolatorju tal-UE għal-litteriżmu medjatiku

Id-Direttiva dwar is-Servizzi tal-Media Awdjoviżiva (AVMSD) tirrikjedi li l-Istati Membri jippromwovu u jieħdu miżuri biex jiżviluppaw ħiliet fil-litteriżmu medjatiku u jirrapportaw dwar l-isforzi tagħhom kull tliet snin. F’konformità mar-reviżjoni tal-2018 tal-AVMSD, il-Kummissjoni ħarġet linji gwida għall-Istati Membri meta jirrapportaw dwar miżuri għall-promozzjoni u l-iżvilupp ta’ ħiliet fil-litteriżmu medjatiku. Il-linji gwida għandhom ukoll l-għan li jgħinu lill-Istati Membri jaqsmu l-aħjar prattiki dwar il-litteriżmu medjatiku. L-ewwel sett ta’ rapporti nazzjonali huwa disponibbli għall-perjodu 2020-2022. Iċ-ċiklu ta’ rapportar li ġej se jkopri l-perjodu 2023-2025.

L-AVMSD riveduta tirrikjedi wkoll li l-pjattaformi ta’ video-sharing jipprovdu miżuri u għodod effettivi ta’ litteriżmu medjatiku. Dan huwa rekwiżit ewlieni minħabba r-rwol tal-pjattaformi ta' video-sharing fl-għoti ta' aċċess liċ-ċittadini għall-kontenut awdjoviżiv. Il-pjattaformi huma meħtieġa wkoll li jżidu s-sensibilizzazzjoni tal-utenti dwar dawn il-miżuri u l-għodod.

L-Att dwar is-Servizzi Diġitali (DSA), il-Kodiċi ta’ Kondotta dwar id-Diżinformazzjoni, jinkludi wkoll dispożizzjonijiet dwar il-litteriżmu medjatiku. Il-firmatarji tal-Kodiċi jinkludu firxa wiesgħa ta’ partijiet ikkonċernati bħall-pjattaformi online, il-magni tat-tiftix, il-verifika tal-fatti u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili. Skont l-Impenn 17 tal-Kodiċi, il-pjattaformi għandhom ifasslu għodod tal-litteriżmu medjatiku li għandhom l-għan li jagħtu s-setgħa lill-utenti billi jipprovdu kuntest għall-kontenut viżibbli fuq is-servizzi tagħhom. Il-firmatarji jwiegħdu wkoll li jiżviluppaw, jippromwovu u jappoġġaw attivitajiet li jtejbu l-litteriżmu medjatiku u l-ħsieb kritiku fost il-pubbliku ġenerali. Il-firmatarji jirrapportaw regolarment dwar l-azzjonijiet tagħhom biex jissodisfaw dan l-impenn. Dawn ir-rapporti, li jagħtu dettalji dwar l-isforzi ta’ implimentazzjoni tagħhom, huma disponibbli fiċ-Ċentru ta’ Trasparenza ddedikat għall-Kodiċi.

Ħidma mal-partijiet ikkonċernati

Grupp ta’ Esperti dwar il-Litteriżmu fil-Media

Il-Kummissjoni tlaqqa’ flimkien ir-rappreżentanti tal-Istati Membri tal-UE fi grupp ta’ esperti dwar il-litteriżmu medjatiku (MLEG). Il-grupp jagħti pariri lill-Kummissjoni dwar prattiki tajbin fil-qasam tal-litteriżmu medjatiku, u dwar sinerġiji possibbli bejn l-azzjonijiet tal-UE u dawk nazzjonali dwar il-litteriżmu medjatiku.

Biex tkompli tiżdied il-koordinazzjoni u jissaħħu r-rabtiet bejn l-atturi tal-litteriżmu medjatiku, it-Tarka Ewropea għad-Demokrazija tipprevedi t-tisħiħ tal-MLEG, inkluż billi toffri għodod ġodda ta’ kooperazzjoni u tespandi l-mandat tagħha biex tkopri aspetti tar-reżiljenza u t-tħejjija tas-soċjetà.

Biex tikkomplementa l-isforzi tal-MLEG, il-Kummissjoni se tistabbilixxi wkoll network ġdid ta’ esperti indipendenti għal-litteriżmu medjatiku, li jlaqqa’ flimkien esperti indipendenti minn diversi oqsma (eż. it-tħejjija, l-FIMI u d-diżinformazzjoni, l-analiżi tad-data, ir-riskji għall-integrità tal-informazzjoni, ix-xjenzi tal-imġiba, eċċ.). Dawn l-esperti se jipprovdu kontributi u għarfien indipendenti biex jiġu indirizzati sfidi ġodda.

Bord Ewropew għas-Servizzi tal-Media u l-litteriżmu medjatiku

Il-Bord tal-Media għandu fluss ta’ ħidma ddedikat dwar il-litteriżmu medjatiku fil-Grupp ta’ Ħidma 5 tiegħu dwar l-integrità tal-ispazju tal-informazzjoni. L-għan tal-fluss ta’ ħidma huwa li jiġu skambjati l-aħjar prattiki relatati mal-għodod u l-miżuri użati mill-awtoritajiet regolatorji nazzjonali tal-media biex jippromwovu jew jiżviluppaw il-litteriżmu medjatiku. Dan jagħmel enfasi partikolari fuq l-implimentazzjoni tal-AVMSD. Fl-2024, hija żviluppat il-Manwal dwar il-Litteriżmu fil-Media li juri l-aħjar prattiki mill-awtoritajiet regolatorji nazzjonali tal-media madwar l-UE.

L-Osservatorju Ewropew tal-Media Diġitali (EDMO)

Il-Kummissjoni Ewropea tappoġġa l-ħidma tal-Osservatorju Ewropew tal-Media Diġitali (EDMO), li jlaqqa’ flimkien komunità multidixxiplinari, inklużi verifikaturi tal-fatti, esperti tal-litteriżmu medjatiku u riċerkaturi biex jingħaqdu flimkien fil-ġlieda kontra d-diżinformazzjoni.

L-EDMO jikkontribwixxi għall-identifikazzjoni tal-aħjar prattiki fil-qasam tal-litteriżmu medjatiku, il-promozzjoni tal-iskambju tal-għarfien fost il-prattikanti, dawk li jfasslu l-politika, u esperti oħra madwar l-Ewropa. Biex jogħlew l-istandards fis-settur kollu, f’Ottubru 2024 l-EDMO adotta Linji Gwida għal Inizjattivi Effettivi ta’ Litteriżmu fil-Media. Dawn il-linji gwida ġew approvati minn diversi organizzazzjonijiet madwar l-Ewropa u se jiġu promossi aktar permezz tal-iżvilupp ta’ repożitorju pubbliku ta’ eżempji li juru kull prattika tajba.

L-attivitajiet tal-EDMO jinkludu wkoll it-twettiq ta’ kampanji ta’ litteriżmu medjatiku biex jiżdiedu s-sensibilizzazzjoni taċ-ċittadini u r-reżiljenza tas-soċjetà. Pereżempju, l-EDMO wettaq il-kampanja online Be Election Smart bil-lingwi kollha tal-UE biex iżid is-sensibilizzazzjoni dwar ir-riskji ta’ diżinformazzjoni matul l-elezzjonijiet Ewropej tal-2024.

L-EDMO jiddependi wkoll fuq network madwar l-UE kollha ta’ ċentri nazzjonali u reġjonali, li jiżviluppaw kampanji mmirati ta’ litteriżmu medjatiku biex iqajmu kuxjenza u jibnu r-reżiljenza tas-soċjetà fil-prattika.

Finanzjament mill-UE ta’ proġetti ta’ litteriżmu medjatiku

Il-Kummissjoni tappoġġa l-litteriżmu medjatiku permezz ta’ diversi inizjattivi ta’ finanzjament. Il-programm Ewropa Kreattiva, b’mod partikolari, għandu sejħa annwali ddedikata għal proposti li jappoġġaw proġetti transfruntiera tal-litteriżmu medjatiku b’għotjiet tal-UE. Il-proġetti magħżula jfittxu li jiżviluppaw approċċi innovattivi għal-litteriżmu medjatiku billi:

• il-ħolqien jew l-espansjoni ta’ kollaborazzjonijiet transfruntiera biex jitwettqu proġetti li jimplimentaw l-aħjar prattiki bejn il-fruntieri nazzjonali, kulturali u lingwistiċi,
• l-iżvilupp u l-użu ta' għodod u inizjattivi ta' litteriżmu medjatiku, b'kont meħud tal-ħtiġijiet ta' gruppi fil-mira speċifiċi, inkluż iżda mhux limitat għal gruppi b'ħiliet jew aċċess limitati ta' litteriżmu medjatiku,
• jassistu lill-professjonisti tal-litteriżmu medjatiku fl-adattament tal-prattiki tagħhom għall-formati tal-media li qed jevolvu malajr u għax-xejriet tal-konsum tal-media li qed jinbidlu.

Il-proġetti li rċevew appoġġ mill-UE f’dawn l-aħħar snin jinkludu network ta’ tagħlim bejn il-pari dwar il-media diġitali għall-anzjani, koalizzjoni bejn il-pajjiżi kontra d-diżinformazzjoni dwar il-ġeneru u l-iżvilupp ta’ għodod biex titqajjem kuxjenza dwar ir-rwol tal-algoritmi tal-IA fil-ġenerazzjoni u t-tixrid tad-diżinformazzjoni.

Minbarra Ewropa Kreattiva, tipi oħra ta’ għotjiet huma disponibbli għal proġetti ta’ litteriżmu medjatiku. Pereżempju, għotjiet tal-Erasmus+ għal proġetti li jiffukaw fuq iż-żgħażagħ u għotjiet għal proġetti pilota u azzjonijiet preparatorji mibdija mill-Parlament Ewropew.

Aktar informazzjoni dwar opportunitajiet ta’ finanzjament għal-litteriżmu medjatiku.