Verdediging van democratische waarden in het digitale tijdperk

Het democratiepakket van de Commissie, dat op 12 november 2025 is aangenomen, bevatte de mededelingen over het Europees democratieschild, zoals aangekondigd in de politieke beleidslijnen van voorzitter Von der Leyen. 

Het Europees Democratieschild (EUDS) heeft tot doel onze democratieën te beschermen en te bevorderen. Het bevat een samenhangend pakket maatregelen, met de nadruk op drie pijlers:

1. Integriteit in de informatieruimte waarborgen
2. Bescherming van vrije en eerlijke verkiezingen en media
3. Stimuleren van maatschappelijke veerkracht en mediageletterdheid

Met het Democratieschild wordt een centrum voor democratische weerbaarheid opgericht ter ondersteuning van werkzaamheden op alle gebieden, waarbij deskundigheid en capaciteit van de lidstaten, kandidaat-lidstaten en potentiële kandidaat-lidstaten en EU-instellingen worden samengebracht. 

Een platform van belanghebbenden voor onafhankelijke deskundigen zal dit werk ondersteunen door expertise en capaciteit uit alle lidstaten en buurlanden samen te brengen en voort te bouwen op de Europese waarnemingscentra voor digitale media en de nieuwe gemeenschappen, zoals het Europees netwerk van factcheckers en het toekomstige gemeenschappelijke kader voor onderzoekondersteuning.

De Commissie beschikt reeds over regels om de integriteit van online-informatie te helpen beschermen: 

• De AI-verordening bevat verplichtingen om door AI gegenereerde inhoud onder bepaalde omstandigheden, waaronder deepfakes, te labelen
• De wet inzake digitale diensten bevat regels om grootschalige risico’s voor de samenleving en de democratie op onlineplatforms te beperken, met volledige inachtneming van de vrijheid van meningsuiting van gebruikers.
• De digitaledienstenverordening bevat ook regels voor transparantie van algoritmen, waardoor gebruikers kunnen controleren wat ze zien en onderzoekers toegang krijgen tot gegevens om te bestuderen hoe onlineplatforms informatie verspreiden, onder andere
• De verordening inzake politieke reclame voorziet in gemeenschappelijke EU-normen die het voor burgers gemakkelijker maken politieke advertenties te herkennen, te weten of deze advertenties erop gericht zijn en deze te onderscheiden van andere soorten inhoud.

De Commissie neemt verschillende maatregelen om de integriteit van onze informatieruimte in het digitale tijdperk te vergroten. Het gaat onder meer om:

• Voorbereiden van een DSA-incidenten- en crisisprotocol om te zorgen voor snelle reacties op grootschalige en zelfs transnationale bedreigingen van de informatie-integriteit
• Voortbouwen op maatregelen zoals de gedragscode inzake desinformatie om onder meer desinformatie te demonetiseren
• Uitbreiding van het mandaat van het Europees Waarnemingscentrum voor digitale media (EDMO) om nieuwe, onafhankelijke monitoring- en analysecapaciteiten te ontwikkelen, met name rond verkiezingen of crises
• De Europese Raad voor mediadiensten vragen om samen met ons gemeenschappelijke criteria te ontwikkelen om nationale mediaregulatoren te begeleiden wanneer zij optreden om de EU-informatieruimte te beschermen tegen malafide mediadiensten van buiten de EU 

Ook het Europees netwerk van factcheckers (call under evaluation) zal aan deze inspanningen bijdragen. Het zal onafhankelijke factcheckers in alle 27 EU-lidstaten helpen hun capaciteit te vergroten om manipulatie van informatie op te sporen, te analyseren en tegen te gaan, ook in crisissituaties. Het netwerk zal ook een beschermingsregeling voor factcheckers omvatten en een EU-register voor factchecking opzetten. 

De Commissie zal ook een gemeenschappelijk kader voor onderzoekondersteuning opzetten dat onderzoekers, de academische wereld en maatschappelijke organisaties toegang biedt tot gegevens en geavanceerde technologie om buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI) en desinformatiecampagnes te monitoren en op te sporen.

Verkiezingen

De verkiezingsinfrastructuur moet worden beschermd tegen cyberaanvallen. De richtlijn netwerk- en informatiesystemen (NIS2) en de verordening cyberweerbaarheid introduceren al manieren om de cyberbeveiliging van de EU te versterken, niet alleen bij verkiezingen, maar in bredere zin. En de bij de verordening cybersolidariteit ingestelde cyberbeveiligingsreserve is op verzoek beschikbaar voor de lidstaten en EU-partners in het geval van significante of grootschalige cyberbeveiligingsinternets.

Daarnaast heeft de Commissie richtsnoeren vastgesteld inzake de beperking van systeemrisico’s voor verkiezingsprocessen in het kader van de wet inzake digitale diensten ter ondersteuning van de naleving van haar verplichtingen om het maatschappelijk debat en verkiezingsprocessen te beschermen. Samen met de nationale coördinatoren voor digitale diensten zal de Commissie de toolkit voor de DSA-verkiezingen actualiseren om rekening te houden met de ervaringen bij recente verkiezingen. 

Voorts zal de gedragscode betreffende desinformatie een sleutelrol blijven spelen bij het tegengaan van verkiezingsgerelateerde dreigingen, met name via het systeem voor snelle respons.

Media 

Nieuwsmedia zijn cruciaal voor een gezond democratisch debat en vrije en eerlijke verkiezingen. De mediasector staat echter onder economische druk, waardoor het moeilijker wordt om onafhankelijke nieuwsmedia en hoogwaardige berichtgeving in stand te houden. Sommige plaatsen in de EU worden zelfs “nieuwswoestijnen” omdat lokale verkooppunten van de markt worden verdreven, wat leidt tot een afname van de pluriformiteit en kwaliteit van de informatie. Dit kan de weg vrijmaken voor desinformatie en bijdragen tot een verlies aan betrokkenheid bij de democratie.

AgoraEU, het financieringsprogramma van de EU voor 2028-2034, zal steun voor vrije en onafhankelijke media omvatten, met inbegrip van de bescherming van journalisten en de veerkracht van de media, via het onderdeel MEDIA+. Tot die tijd bieden het Europees democratieschild en het programma voor mediaweerbaarheid de gelegenheid om de belangrijkste acties ter ondersteuning van nieuwsmedia te schetsen, waaronder steun voor onafhankelijke media en journalisten, een EU-perspectief op actuele zaken te bieden en de levensvatbaarheid en innovatie van de media te versterken. Ondertussen zal de Commissie de steun voor lokale media in het kader van het programma Creatief Europa opvoeren en een nieuwe actie in het kader van Horizon Europa invoeren om de digitale transformatie van de media-industrie verder te ondersteunen.

Wat de veerkracht van de media betreft, zal de Commissie de lidstaten blijven ondersteunen bij de toepassing van de Europese verordening mediavrijheid (EMFA). De regels in het kader van de EFMZVA dragen niet alleen bij tot de bescherming van vrije en pluralistische media, maar verplichten de lidstaten ook om adequate, duurzame en voorspelbare financiële middelen in te voeren voor aanbieders van publieke mediadiensten. En op grond van de wet inzake digitale diensten moeten zeer grote onlineplatforms en -zoekmachines — die met meer dan 45 miljoen actieve gebruikers in de EU per maand — risico’s in verband met de vrijheid en pluriformiteit van de media identificeren en beperken.

Naast de wet inzake digitale markten helpt de wet inzake digitale markten een onafhankelijk en divers medialandschap te bevorderen en uitdagingen aan te pakken, zoals de impact van AI-gestuurde diensten op digitale mediamarkten. 

Voorts zal de Commissie in het kader van de evaluatie van de richtlijn audiovisuele mediadiensten en de herziening van de richtlijn inzake auteursrechten in de digitale eengemaakte markt nagaan hoe de economische levensvatbaarheid en diversiteit van de sector verder kunnen worden ondersteund.

Tot slot zal de Commissie, wat de bescherming van onze media en journalisten betreft, haar aanbeveling over de veiligheid van journalisten actualiseren om journalisten beter te beschermen tegen ongepaste druk, bedreigingen en aanvallen.

Media- en digitale geletterdheid is gekoppeld aan maatschappelijke veerkracht en betrokkenheid van burgers. De Commissie bevordert het onderwijs op dit gebied en ondersteunt de mogelijkheden voor burgers om deel te nemen aan het democratische leven.

De Commissie is met name voornemens de deskundigengroep inzake mediageletterdheid te versterken om: 

• haar mandaat uit te breiden tot alle aspecten van maatschappelijke veerkracht, met inbegrip van paraatheid
• Nieuwe samenwerkingsinstrumenten aan de lidstaten aanbieden (bv. de ontwikkeling van gezamenlijke acties vergemakkelijken)
• De groep vaker betrekken bij adviesverlening bij het opzetten van EU-acties op het gebied van mediageletterdheid. 

Deze vernieuwde deskundigengroep moet banden hebben met en profiteren van het Europees Centrum voor democratische veerkracht, op basis van zijn inzichten op het gebied van situationeel bewustzijn. 

Tegelijkertijd zal de Commissie acties op het gebied van mediageletterdheid opnemen in het programma voor mediaweerbaarheid, gericht op alle leeftijden, zowel in plattelandsgebieden als in stedelijke gebieden. Inspanningen ter bevordering van mediageletterdheid moeten ook voortbouwen op de mediageletterdheidsgemeenschap van EDMO, door het register van beste praktijken en use cases op basis van de EDMO-richtsnoeren voor doeltreffende initiatieven op het gebied van mediageletterdheid verder uit te breiden.  

Investeren in democratie

De acties in het kader van het democratieschild zullen worden ondersteund via een reeks EU-financieringsprogramma’s, waaronder, aan de digitale kant: 

• Creatief Europa ter ondersteuning van media, journalistiek en digitale en mediageletterdheid
• Programma Digitaal Europa ter ondersteuning van samenwerking ter bestrijding van desinformatie, bijvoorbeeld via het Europees Waarnemingscentrum voor digitale media (EDMO) en het Europees netwerk van factcheckers
• Horizon Europa ter ondersteuning van onderzoek, innovatie en experimenten ter versterking van democratie en bestuur

Als onderdeel van het volgende meerjarig financieel kader (MFK) 2028-2034 heeft de Commissie een aantal programma’s voorgesteld die zullen bijdragen tot het democratieschild, waaronder AgoraEU, dat tot doel heeft gedeelde waarden, waaronder democratie en mediavrijheid, te bevorderen.