Γραμματισμός στα μέσα επικοινωνίας

Ο γραμματισμός στα μέσα επικοινωνίας αποτελεί κρίσιμη δεξιότητα για όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από την ηλικία τους, το κοινωνικό, πολιτιστικό ή οικονομικό τους υπόβαθρο. Η ευρωπαϊκή πράξη για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης (EMFA) την ορίζει ως εξής: «δεξιότητες, γνώσεις και κατανόηση που επιτρέπουν στους πολίτες να χρησιμοποιούν τα μέσα ενημέρωσης αποτελεσματικά και με ασφάλεια και οι οποίες δεν περιορίζονται στην εκμάθηση εργαλείων και τεχνολογιών, αλλά αποσκοπούν στον εφοδιασμό των πολιτών με τις δεξιότητες κριτικής σκέψης που απαιτούνται για την άσκηση κρίσης, την ανάλυση πολύπλοκων πραγματικοτήτων και την αναγνώριση της διαφοράς μεταξύ γνώμης και γεγονότος».

Ο γραμματισμός στα μέσα επικοινωνίας δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να κάνουν συνειδητές επιλογές, καλύπτοντας τόσο τα παραδοσιακά όσο και τα ψηφιακά μέσα. Η κατανόηση του συνεχώς εξελισσόμενου περιβάλλοντος των μέσων ενημέρωσης και η κριτική αξιολόγηση των πηγών πληροφοριών είναι ουσιαστικής σημασίας για τη συμμετοχή σε έναν ανοικτό δημοκρατικό διάλογο. Ο γραμματισμός στα μέσα επικοινωνίας συμβάλλει επίσης στην ανθεκτικότητα της κοινωνίας έναντι της παραπληροφόρησης και της χειραγώγησης των πληροφοριών και των παρεμβάσεων από το εξωτερικό, βοηθώντας τα άτομα να εντοπίζουν και να αντιμετωπίζουν παραπλανητικό και επιβλαβές περιεχόμενο.

Ενίσχυση των δεξιοτήτων γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας όλων των πολιτών της ΕΕ: προτεραιότητα πολιτικής

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει από καιρό αναγνωρίσει τον κριτικό χαρακτήρα του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Η έννοια αυτή αποτελεί βασικό στοιχείο του σχεδίου δράσης για την ευρωπαϊκή δημοκρατία (EDAP), του σχεδίου δράσης για τα μέσα ενημέρωσης και τον οπτικοακουστικό τομέα (MAAP) και του σχεδίου δράσης για την ψηφιακή εκπαίδευση.

Η ανακοίνωση σχετικά με την ευρωπαϊκή ασπίδα για τη δημοκρατία, η οποία εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 12 Νοεμβρίου 2025, τονίζει τη σημασία του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της κοινωνίας έναντι της παραπληροφόρησης και την ενίσχυση της ετοιμότητας των πολιτών για την αντιμετώπιση κρίσεων. Επειδή ο γραμματισμός στα μέσα επικοινωνίας και ο ψηφιακός γραμματισμός αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των δεξιοτήτων που σχετίζονται με την ιδιότητα του πολίτη, είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία. Η προώθηση του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας και της κριτικής σκέψης ενισχύει την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους κινδύνους για την ακεραιότητα των πληροφοριών και δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες όλων των ηλικιών σε όλες τις κοινότητες να περιηγούνται στο περιβάλλον πληροφοριών, να έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστες πληροφορίες, να ασκούν τα δημοκρατικά τους δικαιώματα και να συμμετέχουν σε δημοκρατικές διαδικασίες.

Η ανακοίνωση εξαγγέλλει μια σειρά μέτρων που υπερβαίνουν τα εκπαιδευτικά πλαίσια. Τα μέτρα αυτά, στο πλαίσιο του προγράμματος για την ανθεκτικότητα των μέσων ενημέρωσης, θα στοχεύουν σε όλες τις ηλικιακές κατηγορίες (νέοι, ενήλικες, ηλικιωμένοι), σε αγροτικές και αστικές περιοχές, ανεξάρτητα από το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο των ατόμων. Θα επικεντρωθούν στις νέες τάσεις στην κατανάλωση μέσων ενημέρωσης, θα αντιμετωπίσουν νέους και αναδυόμενους κινδύνους για την ακεραιότητα των πληροφοριών και θα συνδέσουν τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας με την ετοιμότητα. Μεταξύ άλλων, οι νέες προκλήσεις περιλαμβάνουν:

• τον αυξανόμενο ρόλο των πλατφορμών μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των διαδικτυακών επηρεαστών γνώμης ως πηγής ειδήσεων,
• νέες μορφές συντονισμένης μη αυθεντικής συμπεριφοράς, 
• αλγοριθμική ενίσχυση, 
• χρήσεις χειραγώγησης της παραγωγικής ΤΝ
• χειραγώγηση πληροφοριών και παρεμβάσεις από το εξωτερικό. 

Τόσο τα κράτη μέλη όσο και οι (δυνητικές) υποψήφιες χώρες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες προκλήσεις όσον αφορά τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας θα λάβουν στήριξη.

Το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας

Η οδηγία για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων (οδηγία ΥΟΑΜ) απαιτεί από τα κράτη μέλη να προωθούν και να λαμβάνουν μέτρα για την ανάπτυξη δεξιοτήτων γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας και να υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με τις προσπάθειές τους ανά τριετία. Σύμφωνα με την αναθεώρηση της οδηγίας ΥΟΑΜ το 2018, η Επιτροπή εξέδωσε κατευθυντήριες γραμμές για τα κράτη μέλη κατά την υποβολή εκθέσεων σχετικά με μέτρα για την προώθηση και την ανάπτυξη δεξιοτήτων γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Οι κατευθυντήριες γραμμές έχουν επίσης ως στόχο να βοηθήσουν τα κράτη μέλη να ανταλλάσσουν βέλτιστες πρακτικές σχετικά με τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας. Η πρώτη δέσμη εθνικών εκθέσεων είναι διαθέσιμη για την περίοδο 2020-2022. Ο επόμενος κύκλος υποβολής εκθέσεων θα καλύψει την περίοδο 2023-2025.

Η αναθεωρημένη οδηγία ΥΟΑΜ απαιτεί επίσης από τις πλατφόρμες ανταλλαγής βίντεο να παρέχουν αποτελεσματικά μέτρα και εργαλεία γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Αυτό αποτελεί βασική απαίτηση λόγω του ρόλου που διαδραματίζουν οι πλατφόρμες ανταλλαγής βίντεο στην παροχή στους πολίτες πρόσβασης σε οπτικοακουστικό περιεχόμενο. Οι πλατφόρμες απαιτούνται επίσης για την ευαισθητοποίηση των χρηστών σχετικά με τα εν λόγω μέτρα και εργαλεία.

Η πράξη για τις ψηφιακές υπηρεσίες (DSA), ο κώδικας δεοντολογίας για την παραπληροφόρηση, περιλαμβάνει επίσης διατάξεις σχετικά με τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας. Στους υπογράφοντες τον κώδικα περιλαμβάνεται ευρύ φάσμα ενδιαφερόμενων μερών, όπως επιγραμμικές πλατφόρμες, μηχανές αναζήτησης, έλεγχος γεγονότων και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Σύμφωνα με τη δέσμευση 17 του κώδικα, οι πλατφόρμες σχεδιάζουν εργαλεία γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας που αποσκοπούν στην ενδυνάμωση των χρηστών παρέχοντας πλαίσιο για το περιεχόμενο που είναι ορατό στις υπηρεσίες τους. Οι υπογράφοντες δεσμεύονται επίσης να αναπτύξουν, να προωθήσουν και να υποστηρίξουν δραστηριότητες που βελτιώνουν τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας και την κριτική σκέψη του ευρέος κοινού. Οι υπογράφοντες υποβάλλουν τακτικά εκθέσεις σχετικά με τις ενέργειές τους για την εκπλήρωση αυτής της δέσμευσης. Οι εκθέσεις αυτές, στις οποίες περιγράφονται λεπτομερώς οι προσπάθειες εφαρμογής τους, είναι διαθέσιμες στο Κέντρο Διαφάνειας που είναι αφιερωμένο στον κώδικα.

Συνεργασία με τα ενδιαφερόμενα μέρη

Ομάδα εμπειρογνωμόνων για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας

Η Επιτροπή συγκεντρώνει τους εκπροσώπους των κρατών μελών της ΕΕ σε μια ομάδα εμπειρογνωμόνων για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας (MLEG). Η ομάδα συμβουλεύει την Επιτροπή σχετικά με ορθές πρακτικές στον τομέα του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας και σχετικά με πιθανές συνέργειες μεταξύ ενωσιακών και εθνικών δράσεων για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας.

Για την περαιτέρω αύξηση του συντονισμού και την ενίσχυση των δεσμών μεταξύ των φορέων γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας, η ευρωπαϊκή ασπίδα για τη δημοκρατία προβλέπει την ενίσχυση της MLEG, μεταξύ άλλων με την προσφορά νέων εργαλείων συνεργασίας και την επέκταση της εντολής της ώστε να καλύπτει πτυχές της ανθεκτικότητας και της ετοιμότητας της κοινωνίας.

Για να συμπληρώσει τις προσπάθειες της MLEG, η Επιτροπή θα δημιουργήσει επίσης ένα νέο ανεξάρτητο δίκτυο εμπειρογνωμόνων για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας, στο οποίο θα συμμετέχουν ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες από διάφορους τομείς (π.χ. ετοιμότητα, χειραγώγηση των πληροφοριών και παρεμβάσεις από το εξωτερικό και παραπληροφόρηση, ανάλυση δεδομένων, κίνδυνοι για την ακεραιότητα των πληροφοριών, επιστήμες της συμπεριφοράς κ.λπ.). Οι εμπειρογνώμονες αυτοί θα παρέχουν ανεξάρτητες εισηγήσεις και πληροφορίες για την αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων.

Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Υπηρεσιών Μέσων Ενημέρωσης και Γραμματισμού στα Μέσα Ενημέρωσης

Το συμβούλιο μέσων ενημέρωσης διαθέτει ειδικό άξονα εργασίας για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας στο πλαίσιο της ομάδας εργασίας 5 για την ακεραιότητα του χώρου πληροφοριών. Στόχος του άξονα εργασίας είναι η ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών σχετικά με τα εργαλεία και τα μέτρα που εφαρμόζουν οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές των μέσων ενημέρωσης για την προώθηση ή την ανάπτυξη του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην εφαρμογή της οδηγίας ΥΟΑΜ. Το 2024 ανέπτυξε το εγχειρίδιο για τον γραμματισμό στα μέσα ενημέρωσης, στο οποίο παρουσιάζονται οι βέλτιστες πρακτικές των εθνικών ρυθμιστικών αρχών των μέσων ενημέρωσης σε ολόκληρη την ΕΕ.

Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO)

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στηρίζει το έργο του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (EDMO), το οποίο φέρνει σε επαφή μια πολυεπιστημονική κοινότητα, συμπεριλαμβανομένων ελεγκτών γεγονότων, εμπειρογνωμόνων σε θέματα γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας και ερευνητών, για να ενώσουν τις δυνάμεις τους για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης.

Το EDMO συμβάλλει στον εντοπισμό βέλτιστων πρακτικών στον τομέα του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας, προωθώντας την ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ επαγγελματιών, υπευθύνων χάραξης πολιτικής και άλλων εμπειρογνωμόνων σε ολόκληρη την Ευρώπη. Για την αύξηση των προτύπων σε ολόκληρο τον τομέα, το EDMO εξέδωσε τον Οκτώβριο του 2024 κατευθυντήριες γραμμές για αποτελεσματικές πρωτοβουλίες γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Οι εν λόγω κατευθυντήριες γραμμές έχουν εγκριθεί από διάφορους οργανισμούς σε ολόκληρη την Ευρώπη και θα προωθηθούν περαιτέρω μέσω της ανάπτυξης ενός δημόσιου αποθετηρίου παραδειγμάτων που θα απεικονίζουν κάθε βέλτιστη πρακτική.

Οι δραστηριότητες του EDMO περιλαμβάνουν επίσης την υλοποίηση εκστρατειών γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας για την αύξηση της ευαισθητοποίησης των πολιτών και της ανθεκτικότητας της κοινωνίας. Για παράδειγμα, το EDMO διεξήγαγε τη διαδικτυακή εκστρατεία Be Election Smart σε όλες τις γλώσσες της ΕΕ για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σχετικά με τους κινδύνους παραπληροφόρησης κατά τη διάρκεια των ευρωπαϊκών εκλογών του 2024.

Το EDMO βασίζεται επίσης σε ένα πανευρωπαϊκό δίκτυο εθνικών και περιφερειακών κόμβων, οι οποίοι αναπτύσσουν στοχευμένες εκστρατείες γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας για την ευαισθητοποίηση και την οικοδόμηση ανθεκτικότητας της κοινωνίας στην πράξη.

Χρηματοδότηση έργων γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας από την ΕΕ

Η Επιτροπή στηρίζει τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας μέσω πολλαπλών χρηματοδοτικών πρωτοβουλιών. Ειδικότερα, το πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» διαθέτει ειδική ετήσια πρόσκληση υποβολής προτάσεων για τη στήριξη διασυνοριακών έργων γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας με επιχορηγήσεις της ΕΕ. Τα επιλεγμένα έργα επιδιώκουν την ανάπτυξη καινοτόμων προσεγγίσεων για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας με τους εξής τρόπους:

• δημιουργία ή κλιμάκωση διασυνοριακών συνεργασιών για την υλοποίηση έργων που εφαρμόζουν βέλτιστες πρακτικές πέραν των εθνικών, πολιτιστικών και γλωσσικών συνόρων,
• ανάπτυξη και εφαρμογή εργαλείων και πρωτοβουλιών για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας, λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες συγκεκριμένων ομάδων-στόχων, συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, ομάδων με περιορισμένες δεξιότητες ή πρόσβαση στον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας,
• παροχή βοήθειας στους επαγγελματίες του γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας για την προσαρμογή των πρακτικών τους στις ταχέως εξελισσόμενες μορφές μέσων επικοινωνίας και στα μεταβαλλόμενα πρότυπα κατανάλωσης μέσων επικοινωνίας.

Τα έργα που έχουν λάβει στήριξη από την ΕΕ τα τελευταία χρόνια περιλαμβάνουν ένα δίκτυο μάθησης από ομοτίμους σε ψηφιακά μέσα για ηλικιωμένους, έναν διακρατικό συνασπισμό κατά της παραπληροφόρησης σχετικά με το φύλο και την ανάπτυξη εργαλείων για την ευαισθητοποίηση σχετικά με τον ρόλο των αλγορίθμων ΤΝ στη δημιουργία και τη διάδοση παραπληροφόρησης.

Εκτός από το πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη», διατίθενται και άλλα είδη επιχορηγήσεων για έργα γραμματισμού στα μέσα επικοινωνίας. Για παράδειγμα, επιχορηγήσεις Erasmus+ για σχέδια που επικεντρώνονται στη νεολαία και επιχορηγήσεις για δοκιμαστικά σχέδια και προπαρασκευαστικές ενέργειες που δρομολογήθηκαν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις ευκαιρίες χρηματοδότησης για τον γραμματισμό στα μέσα επικοινωνίας.