Litearthacht sna meáin

Is scil ríthábhachtach í litearthacht sna meáin do gach saoránach, gan beann ar a n-aois, a gcúlra sóisialta, cultúrtha nó eacnamaíoch. Sainmhíníonn an Gníomh Eorpach um Shaoirse na Meán (EMFA) é mar: "scileanna, eolas agus tuiscint a ligeann do shaoránaigh na meáin a úsáid go héifeachtach agus go sábháilte agus nach bhfuil teoranta d'fhoghlaim faoi uirlisí agus teicneolaíochtaí ach a bhfuil sé mar aidhm acu na scileanna smaointeoireachta criticiúla a theastaíonn chun breithiúnas a fheidhmiú a thabhairt do shaoránaigh, anailís a dhéanamh ar réaltachtaí casta agus an difríocht idir tuairimí agus fíricí a aithint."

Tugann litearthacht sna meáin cumhacht do shaoránaigh roghanna eolasacha a dhéanamh, lena gcumhdaítear na meáin thraidisiúnta agus na meáin dhigiteacha araon. Tá sé ríthábhachtach timpeallacht na meán atá ag síorathrú a thuiscint agus measúnú criticiúil a dhéanamh ar na foinsí faisnéise chun páirt a ghlacadh i ndíospóireacht dhaonlathach oscailte. Rannchuidíonn litearthacht sna meáin freisin le hathléimneacht na sochaí i gcoinne na bréagaisnéise agus ionramháil agus cur isteach eachtrach ar fhaisnéis trí chabhrú le daoine aonair ábhar míthreorach agus díobhálach a bhrath agus a chomhrac.

Borradh a chur faoi scileanna litearthachta sna meáin atá ag saoránaigh uile an Aontais: tosaíocht bheartais

Tá aitheantas tugtha ag an Aontas Eorpach le fada an lá do chineál criticiúil na litearthachta sna meáin. Is príomhghné é an coincheap den Phlean Gníomhaíochta um an Daonlathas Eorpach (EDAP), den Phlean Gníomhaíochta Meán agus Closamhairc (MAAP), agus den Phlean Gníomhaíochta don Oideachas Digiteach.

Arna ghlacadh ag an gCoimisiún Eorpach an 12 Samhain 2025, leagtar béim sa Teachtaireacht maidir leis an Sciath Eorpach um an Daonlathas ar a thábhachtaí atá litearthacht sna meáin chun borradh a chur faoi athléimneacht na sochaí i gcoinne na bréagaisnéise agus chun ullmhacht na saoránach do ghéarchéimeanna a fheabhsú. Ós rud é gur cuid lárnach de scileanna saoránachta iad litearthacht sna meáin agus litearthacht dhigiteach, tá siad ríthábhachtach don daonlathas. Trí litearthacht sna meáin agus smaointeoireacht chriticiúil a chur chun cinn, neartaítear feasacht ar rioscaí sláine faisnéise agus tugtar cumhacht do shaoránaigh de gach aois ar fud na bpobal nascleanúint a dhéanamh ar an timpeallacht faisnéise, rochtain a fháil ar fhaisnéis iontaofa, a gcearta daonlathacha a fheidhmiú agus páirt a ghlacadh i bpróisis dhaonlathacha.

Fógraítear sa Teachtaireacht sraith beart a théann níos faide ná suíomhanna oideachais. Díreoidh na bearta sin, atá mar chuid den chlár um Athléimneacht na Meán, ar gach catagóir aoise (an óige, daoine fásta, seanóirí), ar fud ceantair thuaithe agus uirbeacha, gan beann ar chúlra socheacnamaíoch daoine. Díreoidh siad ar threochtaí nua i dtomhaltas na meán, tabharfaidh siad aghaidh ar rioscaí nua sláine faisnéise agus ar rioscaí atá ag teacht chun cinn agus nascfaidh siad litearthacht sna meáin le hullmhacht. I measc nithe eile, áirítear an méid seo a leanas ar na dúshláin nua:

• ról méadaitheach ardáin na meán sóisialta agus tionchairí ar líne mar fhoinse nuachta,
• cineálacha nua iompraíochta neamhbharántúla comhordaithe, 
• aimpliú algartamach, 
• úsáidí cúblála IS giniúnaí
• ionramháil agus cur isteach eachtrach ar fhaisnéis. 

Tabharfar tacaíocht do na Ballstáit agus do thíortha (féideartha) is iarrthóirí a bhfuil dúshláin ar leith acu maidir le litearthacht sna meáin.

Creat rialála an Aontais maidir le litearthacht sna meáin

Le Treoir Sheirbhísí na Meán Closamhairc (AVMSD), ceanglaítear ar na Ballstáit bearta a chur chun cinn agus a dhéanamh chun scileanna litearthachta sna meáin a fhorbairt agus tuairisc a thabhairt ar a n-iarrachtaí gach 3 bliana. I gcomhréir le hathbhreithniú 2018 ar AVMSD, d’eisigh an Coimisiún treoirlínte do na Ballstáit agus iad ag tuairisciú ar bhearta chun scileanna litearthachta sna meáin a chur chun cinn agus a fhorbairt. Tá sé d’aidhm ag na treoirlínte freisin cabhrú leis na Ballstáit dea-chleachtais maidir le litearthacht sna meáin a chomhroinnt. Tá an chéad sraith de thuarascálacha náisiúnta ar fáil don tréimhse 2020-2022. Cumhdóidh an timthriall tuairiscithe seo a leanas an tréimhse 2023-2025.

Leis an Treoir athbhreithnithe maidir le Seirbhísí Meán Closamhairc, ceanglaítear freisin ar ardáin comhroinnte físeán bearta agus uirlisí éifeachtacha litearthachta sna meáin a chur ar fáil. Is príomhriachtanas é sin mar gheall ar an ról atá ag ardáin comhroinnte físeán maidir le rochtain a thabhairt do shaoránaigh ar ábhar closamhairc. Ceanglaítear ar ardáin freisin feasacht úsáideoirí a mhúscailt maidir leis na bearta agus na huirlisí sin.

Áirítear freisin sa Ghníomh um Sheirbhísí Digiteacha (DSA), an Cód Iompair maidir le Bréagaisnéis, forálacha maidir le litearthacht sna meáin. Áirítear ar shínitheoirí an Chóid raon leathan páirtithe leasmhara amhail ardáin ar líne, innill chuardaigh, seiceáil fíricí agus eagraíochtaí na sochaí sibhialta. Faoi Ghealltanas 17 den Chód, déanfaidh ardáin uirlisí litearthachta sna meáin a dhearadh arb é is aidhm dóibh úsáideoirí a chumhachtú trí chomhthéacs a sholáthar don ábhar atá infheicthe ar a seirbhísí. Geallann sínitheoirí freisin gníomhaíochtaí a fhorbairt, a chur chun cinn agus tacú leo lena bhfeabhsaítear litearthacht sna meáin agus smaointeoireacht chriticiúil i measc an phobail i gcoitinne. Tuairiscíonn na sínitheoirí go rialta ar a ngníomhaíochtaí chun an gealltanas sin a chomhlíonadh. Tá na tuarascálacha sin, ina sonraítear a n-iarrachtaí cur chun feidhme, ar fáil sa Lárionad Trédhearcachta atá tiomnaithe don Chód.

Ag obair le páirtithe leasmhara

Sainghrúpa Litearthachta sna Meáin

Tugann an Coimisiún ionadaithe Bhallstáit an Aontais le chéile i sainghrúpa um litearthacht sna meáin (MLEG). Cuireann an grúpa comhairle ar an gCoimisiún maidir le dea-chleachtais i réimse na litearthachta sna meáin, agus maidir le sineirgí a d’fhéadfadh a bheith ann idir gníomhaíochtaí an Aontais agus gníomhaíochtaí náisiúnta maidir le litearthacht sna meáin.

Chun comhordú a mhéadú a thuilleadh agus chun na naisc idir gníomhaithe litearthachta sna meáin a neartú, foráiltear leis an Sciath Eorpach um an Daonlathas go neartófar MLEG, lena n-áirítear trí uirlisí nua comhair a thairiscint agus a shainordú a leathnú chun gnéithe d’athléimneacht agus ullmhacht na sochaí a chumhdach.

Chun iarrachtaí MLEG a chomhlánú, bunóidh an Coimisiún líonra saineolaithe neamhspleách nua le haghaidh litearthacht sna meáin, ina dtabharfar le chéile saineolaithe neamhspleácha ó réimsí éagsúla (e.g. ullmhacht, FIMI agus bréagaisnéis, anailís sonraí, rioscaí sláine faisnéise, eolaíochtaí iompraíochta, etc.). Cuirfidh na saineolaithe sin ionchur agus léargais neamhspleácha ar fáil chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin nua.

An Bord Eorpach um Sheirbhísí na Meán agus um litearthacht sna meáin

Tá sruth oibre tiomnaithe ag Bord na Meán maidir le litearthacht sna meáin laistigh dá Mheitheal 5 maidir le sláine an spáis faisnéise. Is é is aidhm don sruth oibre dea-chleachtais a mhalartú a bhaineann leis na huirlisí agus na bearta a úsáideann údaráis rialála náisiúnta na meán chun litearthacht sna meáin a chur chun cinn nó a fhorbairt. Leagtar béim ar leith ann ar chur chun feidhme na Treorach maidir le Seirbhísí Meán Closamhairc. In 2024, d’fhorbair sé an Lámhleabhar maidir le Litearthacht sna Meáin ina dtaispeántar dea-chleachtais ó údaráis rialála náisiúnta na meán ar fud an Aontais.

An Fhaireachlann Eorpach um na Meáin Dhigiteacha (EDMO)

Tacaíonn an Coimisiún Eorpach le hobair na Faireachlainne Eorpaí um na Meáin Dhigiteacha (EDMO), lena dtugtar le chéile pobal ildisciplíneach, lena n-áirítear seiceálaithe fíricí, saineolaithe litearthachta sna meáin agus taighdeoirí chun dul i gcomhar le chéile sa chomhrac i gcoinne na bréagaisnéise.

Rannchuidíonn EDMO le dea-chleachtais a shainaithint i réimse na litearthachta sna meáin, agus malartú eolais á chur chun cinn i measc cleachtóirí, lucht ceaptha beartas agus saineolaithe eile ar fud na hEorpa. Chun caighdeáin a ardú ar fud na hearnála, ghlac EDMO Treoirlínte maidir le Tionscnaimh Éifeachtacha Litearthachta sna Meáin i mí Dheireadh Fómhair 2024. Thacaigh roinnt eagraíochtaí ar fud na hEorpa leis na treoirlínte sin agus cuirfear chun cinn iad a thuilleadh trí stór poiblí samplaí a fhorbairt ina léireofar gach dea-chleachtas.

Áirítear ar ghníomhaíochtaí EDMO freisin feachtais litearthachta sna meáin a chur ar fáil chun feasacht na saoránach agus athléimneacht na sochaí a mhéadú. Mar shampla, reáchtáil EDMO an feachtas ‘Be Election Smart’ ar líne i dteangacha uile an Aontais chun feasacht ar rioscaí bréagaisnéise a mhéadú le linn thoghcháin Eorpacha 2024.

Tá EDMO ag brath freisin ar líonra uile-Aontais de mhoil náisiúnta agus réigiúnacha, lena bhforbraítear feachtais spriocdhírithe litearthachta sna meáin chun feasacht a mhúscailt agus athléimneacht na sochaí a fhorbairt ar an láthair.

Maoiniú ón Aontas do thionscadail litearthachta sna meáin

Tacaíonn an Coimisiún le litearthacht sna meáin trí thionscnaimh chistiúcháin iomadúla. Tá glao bliantúil tiomnaithe ar thograí ag an gclár Eoraip na Cruthaitheachta, go háirithe, lena dtacaítear le tionscadail litearthachta sna meáin trasteorann le deontais ón Aontas. Féachann na tionscadail roghnaithe le cuir chuige nuálacha maidir le litearthacht sna meáin a fhorbairt tríd an méid seo a leanas a dhéanamh:

• comhar trasteorann a chruthú nó a mhéadú chun tionscadail a chur ar fáil lena gcuirtear dea-chleachtais chun feidhme thar theorainneacha náisiúnta, cultúrtha agus teanga,
• uirlisí agus tionscnaimh litearthachta sna meáin a fhorbairt agus a chur in úsáid, agus riachtanais spriocghrúpaí sonracha á gcur san áireamh, lena n-áirítear grúpaí a bhfuil scileanna nó rochtain theoranta litearthachta sna meáin acu, ach gan a bheith teoranta dóibh,
• cuidiú le gairmithe litearthachta sna meáin a gcleachtais a chur in oiriúint d’fhormáidí meán atá ag athrú go tapa agus do phatrúin tomhaltais na meán atá ag athrú.

I measc na dtionscadal a fuair tacaíocht ón Aontas le blianta beaga anuas tá líonra piarfhoghlama maidir leis na meáin dhigiteacha do sheanóirí, comhghuaillíocht trastíre i gcoinne bréagaisnéis inscne agus uirlisí a fhorbairt chun feasacht a mhúscailt maidir le ról algartaim IS i mbréagaisnéis a ghiniúint agus a scaipeadh.

Chomh maith le hEoraip na Cruthaitheachta, tá cineálacha eile deontas ar fáil do thionscadail litearthachta sna meáin. Mar shampla, deontais Erasmus+ le haghaidh tionscadail lena ndírítear ar an óige agus deontais le haghaidh treoirthionscadail agus gníomhaíochtaí ullmhúcháin arna dtionscnamh ag Parlaimint na hEorpa.

Tuilleadh eolais faoi dheiseanna cistiúcháin le haghaidh litearthacht sna meáin.