Ανοικτά δεδομένα

Στην ΕΕ, ο δημόσιος τομέας είναι ένας από τους τομείς με τη μεγαλύτερη ένταση δεδομένων όσον αφορά τον όγκο των δεδομένων που παράγει, συλλέγει και πληρώνει. Παραδείγματα περιλαμβάνουν μετεωρολογικά δεδομένα, γεωγραφικές πληροφορίες, στατιστικά στοιχεία, δεδομένα ερευνητικών έργων που χρηματοδοτούνται από δημόσιους πόρους και ψηφιοποιημένα βιβλία βιβλιοθηκών. Τα «ανοικτά» δημόσια δεδομένα αναφέρονται σε πληροφορίες του δημόσιου τομέα (PSI) που είναι προσβάσιμες και επαναχρησιμοποιήσιμες, κατά προτίμηση χωρίς περιορισμούς.

Η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης δεδομένων του δημόσιου τομέα για άλλους σκοπούς, συμπεριλαμβανομένων των εμπορικών σκοπών, μπορεί:

• προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης και της καινοτομίας μέσω της ανάπτυξης νέων προϊόντων και υπηρεσιών·
• να συμβάλει στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων μέσω καινοτόμων λύσεων, όπως στοντομέα της υγειονομικής περίθαλψης και των μεταφορών· 
• ενίσχυση της τεκμηριωμένης χάραξης πολιτικής και ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των δημόσιων διοικήσεων·
• να καταστεί ζωτικό πλεονέκτημα για την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, όπως η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ), η οποία απαιτεί την επεξεργασία τεράστιων όγκων δεδομένων υψηλής ποιότητας·
• προώθηση της συμμετοχής των πολιτών στην πολιτική και κοινωνική ζωή και αύξηση της κυβερνητικής διαφάνειας.

Η ισχύουσα οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα και την περαιτέρω χρήση πληροφοριών του δημόσιου τομέα,γνωστή και ως οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα, τέθηκε σε ισχύ στις 16 Ιουλίου 2019, αντικαθιστώντας την οδηγία ΠΔΤ του 2003. Βασίζεται σε δύο βασικούς άξονες της εσωτερικής αγοράς: διαφάνεια και θεμιτός ανταγωνισμός.

Οι χώρες της ΕΕ όφειλαν να μεταφέρουν στο εθνικό τους δίκαιο την οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα έως τις 16 Ιουλίου 2021. Τα εθνικά μέτρα μεταφοράς που ανακοινώθηκαν από τα κράτη μέλη είναι διαθέσιμα στο EurLex.

Σύμφωνα με τους κανόνες αυτούς:

• Τα δεδομένα του δημόσιου τομέα που είναι προσβάσιμα βάσει της εθνικής νομοθεσίας για την ελευθερία της πληροφόρησης είναι καταρχήν διαθέσιμα για περαιτέρω χρήση. Οι φορείς του δημόσιου τομέα δεν θα πρέπει να χρεώνουν περισσότερο από το οριακό κόστος για την περαιτέρω χρήση των δεδομένων τους, εκτός από πολύ περιορισμένες περιπτώσεις. Αυτό επιτρέπει σε περισσότερες ΜΜΕ και νεοφυείς επιχειρήσεις να εισέλθουν σε νέες αγορές αναπτύσσοντας προϊόντα και υπηρεσίες που βασίζονται σε δεδομένα.
• Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα σύνολα δεδομένων υψηλής αξίας, η επαναχρησιμοποίηση των οποίων προσφέρει σημαντικά οφέλη για την κοινωνία και την οικονομία. Τα εν λόγω σύνολα δεδομένων πρέπει να διατίθενται δωρεάν, σε μηχαναγνώσιμους μορφότυπους και μέσω API και μαζικής τηλεφόρτωσης. Εντός των ορίων του θεματικού πεδίου εφαρμογής που ορίζεται στο παράρτημα της οδηγίας, και με τη βοήθεια επιτροπής αποτελούμενης από εκπροσώπους των χωρών της ΕΕ, η Επιτροπή ενέκρινε κατάλογο συγκεκριμένων συνόλων δεδομένων υψηλής αξίας.
• Περισσότερα δεδομένα σε πραγματικό χρόνο, διαθέσιμα μέσω API, μπορούν να επιτρέψουν στις εταιρείες, ιδίως τις νεοφυείς επιχειρήσεις, να δημιουργήσουν καινοτόμα προϊόντα και υπηρεσίες, όπως εφαρμογές κινητικότητας.
• Οι δημόσιες επιχειρήσεις στους τομείς των μεταφορών και των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας παράγουν πολύτιμα δεδομένα κατά την παροχή υπηρεσιών γενικού συμφέροντος. Όταν καθιστούν διαθέσιμα τα εν λόγω δεδομένα, πρέπει να τηρούν τις αρχές της διαφάνειας, της απαγόρευσης των διακρίσεων και της μη αποκλειστικότητας και να χρησιμοποιούν κατάλληλους μορφότυπους δεδομένων και μεθόδους διάδοσης. Εξακολουθούν να μπορούν να καθορίζουν εύλογες χρεώσεις για την ανάκτηση του κόστους παραγωγής των δεδομένων και διάθεσής τους για επαναχρησιμοποίηση.
• Ορισμένοι δημόσιοι φορείς συνάπτουν πολύπλοκες συμφωνίες δεδομένων με ιδιωτικές εταιρείες, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στην «εμπλοκή» πληροφοριών του δημόσιου τομέα από λίγους ιδιωτικούς εταίρους. Η οδηγία περιλαμβάνει διασφαλίσεις για την ενίσχυση της διαφάνειας και τον περιορισμό των εν λόγω συμφωνιών.
• Η οδηγία καλύπτει επίσης τα δημόσια χρηματοδοτούμενα ερευνητικά δεδομένα: Οι χώρες της ΕΕ πρέπει να αναπτύξουν πολιτικές ανοικτής πρόσβασης για τα εν λόγω δεδομένα, διασφαλίζοντας εναρμονισμένους κανόνες για την περαιτέρω χρήση τους όταν καθίστανται προσβάσιμα μέσω αποθετηρίων. 

Η Επιτροπή δίνει το παράδειγμα, με ένα ισχυρό νομικό πλαίσιο για την περαιτέρω χρήση των δικών της δεδομένων, το οποίο συμπληρώνεται από τηνεπίσημη πύλη για τα ευρωπαϊκά δεδομένα που χρηματοδοτείται από τηνΕΕ.  Στην πύλη διατίθενται σύνολα δεδομένων από τα κράτη μέλη της ΕΕ και τα θεσμικά όργανα και τους οργανισμούς της ΕΕ, καθώς και εκπαιδευτικό υλικό σχετικά με την επαναχρησιμοποίηση ανοικτών δεδομένων και βάση δεδομένων ερευνητικών μελετών και επιτυχημένων παραδειγμάτων.

Ιστορικό

Το 2003, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θέσπισε νομικό πλαίσιο για την περαιτέρω χρήση πληροφοριών του δημόσιου τομέα (ΠΔΤ), το οποίο αναθεωρήθηκε αργότερα με την οδηγία 2013/37/ΕΕ. Η μελέτη που υποστηρίζει τηνεκτίμηση επιπτώσεων για την επανεξέταση της οδηγίας του 2003προβλέπει ότι η συνολική άμεση οικονομική αξία των ΠΔΤ θα αυξηθεί από 52 δισ. ευρώ το 2018 (ΕΕ των 27 και Ηνωμένο Βασίλειο) σε 194 δισ. ευρώ το 2030.

Η οδηγία επικεντρώνεται στις οικονομικές πτυχές της περαιτέρω χρήσης πληροφοριών, ενώ το ζήτημα των πληροφοριών που πρέπει να δημοσιοποιούνται εξετάζεται κυρίως σε επίπεδο κρατών μελών στο πλαίσιο της νομοθεσίας για την ελευθερία της πληροφόρησης. Το 2014 η Επιτροπή δημοσίευσε «Κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τις συνιστώμενες τυποποιημένες άδειες, τα σύνολα δεδομένων και τη χρέωση για την περαιτέρω χρήση εγγράφων», ώστε να διευκολύνει τους κατόχους δεδομένων του δημόσιου τομέα να εφαρμόζουν την οδηγία στην καθημερινή τους πρακτική.

Η Επιτροπή προέβη σε επανεξέταση της οδηγίας ΠΔΤ, με βάση δημόσια διαβούλευση, εκτενή αξιολόγηση της οδηγίας ΠΔΤ και εκτίμηση επιπτώσεων. Η ισχύουσα οδηγία για τα ανοικτά δεδομένα και την περαιτέρω χρήση ΠΔΤ, η οποία εκδόθηκε και δημοσιεύθηκε στις 20 Ιουνίου 2019, είναι το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας.

Οι βασικές αλλαγές σε σύγκριση με την οδηγία ΠΔΤ επικεντρώθηκαν στα εξής:

• μείωση των φραγμών εισόδου στην αγορά, ιδίως για τις ΜΜΕ, με τον περιορισμό των εξαιρέσεων που επιτρέπουν στους δημόσιους φορείς να χρεώνουν περισσότερο από το οριακό κόστος διάδοσης για την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων τους·
• αύξηση της διαθεσιμότητας δεδομένων με τη συμπερίληψη νέων τύπων δημόσιων και δημόσια χρηματοδοτούμενων δεδομένων στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας. Σε αυτά περιλαμβάνονται δεδομένα που τηρούνται από δημόσιες επιχειρήσεις στους τομείς των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας και των μεταφορών, καθώς και ερευνητικά δεδομένα που χρηματοδοτούνται από δημόσιους πόρους·
• ελαχιστοποίηση του κινδύνου υπερβολικού πλεονεκτήματος του πρωτοπόρου, το οποίο ευνοεί τις μεγάλες εταιρείες και περιορίζει τους δυνητικούς επαναχρησιμοποιητές δεδομένων, απαιτώντας διαφανή διαδικασία για τις ρυθμίσεις δεδομένων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα·
• ενίσχυση των επιχειρηματικών ευκαιριών με την προώθηση της δυναμικής διάδοσης δεδομένων μέσω API.