Sonraí oscailte

San Aontas Eorpach, tá an earnáil phoiblí ar cheann de na hearnálacha is déine ó thaobh sonraí de maidir leis an méid sonraí a ghineann sí, a bhailíonn sí agus a n-íocann sí astu. I measc na samplaí tá sonraí aimsire, faisnéis gheografach, staidreamh,sonraí tionscadail taighde a mhaoinítear go poiblí agus leabhair leabharlainne dhigitithe. Tagraíonn sonraí poiblí ‘oscailte’ d’fhaisnéis ón earnáil phoiblí (PSI) atá inrochtana agus in-athúsáidte, gan srianta más féidir.

Trí chead a thabhairt sonraí ón earnáil phoiblí a athúsáid chun críoch eile, lena n-áirítear críocha tráchtála, is féidir an méid seo a leanas a dhéanamh:

• fás eacnamaíoch agus nuálaíocht a chothú trí tháirgí agus seirbhísí nua a fhorbairt;
• cuidiú le haghaidh a thabhairt ar dhúshláin shochaíocha trí réitigh nuálacha, amhail i gcúram sláinte agus in iompar;
• ceapadh beartas atá bunaithe ar fhianaise a fheabhsú agus borradh a chur faoin éifeachtúlacht sna riaracháin phoiblí;
• a bheith ina shócmhainn ríthábhachtach chun teicneolaíochtaí nua amhail an intleacht shaorga (IS) a fhorbairt, rud a éilíonn próiseáil méideanna ollmhóra sonraí ardcháilíochta;
• rannpháirtíocht na saoránach sa saol polaitiúil agus sóisialta a chothú, agus trédhearcacht an rialtais a mhéadú.

Tháinig anTreoir reathamaidir le sonraí oscailte agus athúsáid faisnéise ón earnáil phoiblí, ar a dtugtar an Treoir maidir le Sonraí Oscailte freisin, i bhfeidhm an 16 Iúil 2019, a tháinig in ionad Threoir PSI 2003. Cuireann sé le dhá phríomhshraith den mhargadh inmheánach: trédhearcacht agus iomaíocht chóir.

Ceanglaíodh ar thíortha an Aontais an Treoir maidir le Sonraí Oscailte a thrasuí faoin 16 Iúil 2021. Tána bearta náisiúnta trasuite a chuir na Ballstáit in iúl ar fáil ar EurLex.

Faoi na rialacha sin:

• Tá sonraí na hearnála poiblí atá inrochtana faoi dhlíthe náisiúnta um shaoráil faisnéise ar fáil i bprionsabal lena n-athúsáid. Níor cheart do chomhlachtaí earnála poiblí níos mó ná an costas imeallach a ghearradh as athúsáid a gcuid sonraí, ach amháin i gcásanna an-teoranta. Cuireann sé sin ar chumas níos mó FBManna agus gnólachtaí nuathionscanta dul isteach i margaí nua trí tháirgí agus seirbhísí sonraíbhunaithe a fhorbairt.
• Dírítear go háirithe ar thacair sonraí ardluacha, abhfuil tairbhí suntasacha ag baint lena n-athúsáid don tsochaí agus don gheilleagar. Ní mór na tacair sonraí sin a bheith ar fáil saor in aisce, i bhformáidí meaisín-inléite, agus trí APInna agus oll-íoslódáil. Laistigh de theorainneacha an raoin feidhmethéamaigh a leagtar amach san iarscríbhinn a ghabhann leis an Treoir, agus le cúnamhó Choisteatá comhdhéanta d’ionadaithe ó thíorthaan Aontais, ghlac an Coimisiún liosta de thacair sonraí ardluacha shonracha.
• Le níos mó sonraí fíor-ama, atá ar fáil trí APInna, is féidir le cuideachtaí, go háirithe gnólachtaí nuathionscanta, táirgí agus seirbhísí nuálacha a chruthú, amhail aipeanna soghluaisteachta.
• Gineann gnóthais phoiblí in earnáil an iompair agus in earnáil na bhfóntas sonraí luachmhara agus seirbhísí á soláthar acu ar mhaithe leis an leas ginearálta. Nuair a chuireann siad sonraí den sórt sin ar fáil, ní mór dóibh cloí le prionsabail na trédhearcachta, an neamh-idirdhealaithe agus na neamheisiachais agus formáidí oiriúnacha sonraí agus modhanna scaipthe oiriúnacha a úsáid. Is féidir leo fós muirir réasúnta a shocrú chun na costais a bhaineann leis na sonraí a tháirgeadh agus a chur ar fáil lena n-athúsáid a aisghabháil.
• Bíonn roinnt comhlachtaí poiblí i mbun comhaontuithe casta sonraí le gnólachtaí príobháideacha, rud a d’fhéadfadh a bheith ina chúis le roinnt comhpháirtithe príobháideacha ‘glasáil isteach’ a dhéanamh ar fhaisnéis ón earnáil phoiblí. Áirítear sa Treoir coimircí chun trédhearcacht a threisiú agus chun teorainn a chur le comhaontuithe den sórt sin.
• Cumhdaítear leis an Treoir freisin sonraí taighde a mhaoinítear go poiblí: Ní mór do thíortha an Aontais beartais rochtana oscailte a fhorbairt le haghaidh sonraí den sórt sin, lena n-áiritheofar rialacha comhchuibhithe maidir lena n-athúsáid nuair a chuirtear ar fáil trí stórtha iad. 

Tugann an Coimisiún dea-shampla, lecreat láidir dlíthiúil  chun a chuid sonraí féin a athúsáid, arna chomhlánú ag antairseach oifigiúil le haghaidh sonraí Eorpachaarna maoiniú ag an Aontas . Tá tacair sonraí ó Bhallstáit an Aontais agus ó institiúidí agus gníomhaireachtaí an Aontais ar fáil ar an tairseach, chomh maith le hábhar oiliúna maidir le hathúsáid sonraí oscailte agus bunachar sonraí de staidéir taighde agus de scéalta ratha.

Cúlra

In 2003, bhunaigh an Coimisiún Eorpach creat dlíthiúil chun faisnéis ón earnáil phoiblí (PSI) a athúsáid, a ndearnadh athbhreithniú air ina dhiaidh sin le Treoir 2013/37/AE. Sa staidéar a thacaíonn leis anmeasúnú tionchair don athbhreithniú ar Threoir 2003, tuartar go n-ardóidh luach eacnamaíoch díreach iomlán na hearnála príobháidí ó €52 bhilliún in 2018 (AE27 agus an Ríocht Aontaithe) go €194 bhilliún in 2030.

Dírítear sa Treoir ar na gnéithe eacnamaíocha a bhaineann le hathúsáid faisnéise, agus tugtar aghaidh den chuid is mó ar an gceist maidir le cén fhaisnéis ba cheart a chur ar fáil go poiblí ar leibhéal na mBallstát i ndlíthe um shaoráil faisnéise. In 2014, d’fhoilsigh an Coimisiún ‘Treoirlínte maidir le ceadúnais chaighdeánacha mholta, tacair sonraí agus muirir ar athúsáid doiciméad’ chun é a dhéanamh níos éasca do shealbhóirí sonraí na hearnála poiblí an Treoir a chur i bhfeidhm ina gcleachtas laethúil.

Rinne an Coimisiún athbhreithniú ar an Treoir maidir le Faisnéis ón Earnáil Phoiblí, bunaithe ar chomhairliúchán poiblí, ar mheastóireacht chuimsitheach ar an Treoir maidir le Faisnéis ón Earnáil Phoiblí agus ar mheasúnú tionchair. Is toradh ar an bpróiseas sin í anTreoiratá ann faoi láthair maidir le sonraí oscailte agus athúsáid faisnéise ón earnáil phoiblí, a glacadh agus a foilsíodh an 20 Meitheamh 2019. 

Dhírigh na príomhathruithe i gcomparáid leis an Treoir maidir le Faisnéis ón Earnáil Phoiblí ar an méid seo a leanas:

• bacainní ar iontráil sa mhargadh a laghdú, go háirithe do FBManna, trí theorainn a chur leis na heisceachtaí lena gceadaítear do chomhlachtaí poiblí níos mó ná costais scaipthe imeallacha a ghearradh as athúsáid a gcuid sonraí;
• infhaighteacht sonraí a mhéadú trí chineálacha nua sonraí poiblí agus sonraí a chistítear go poiblí a áireamh laistigh de raon feidhme na Treorach. Áirítear leis sin sonraí atá i seilbh gnóthas poiblí in earnálacha na bhfóntas agus an iompair chomh maith le sonraí taighde a mhaoinítear go poiblí;
• íoslaghdú a dhéanamh ar an riosca a bhaineann le buntáiste iomarcach an cheannródaí, lena dtugtar tús áite do chuideachtaí móra agus lena gcuirtear teorainn le hathúsáideoirí sonraí féideartha, trí phróiseas trédhearcach a éileamh le haghaidh socruithe sonraí príobháideacha poiblí;
• borradh a chur faoi dheiseanna gnó trí scaipeadh dinimiciúil sonraí a chur chun cinn trí APInna.