Open data

In de EU is de overheidssector een van de meest gegevensintensieve in termen van de hoeveelheid gegevens die hij genereert, verzamelt en betaalt. Voorbeelden hiervan zijn weergegevens, geografische informatie, statistieken, door de overheid gefinancierde onderzoeksprojectgegevens en gedigitaliseerde bibliotheekboeken. "Open" openbare gegevens hebben betrekking op overheidsinformatie (PSI) die toegankelijk en herbruikbaar is, bij voorkeur zonder beperkingen.

Toestaan dat overheidsgegevens worden hergebruikt voor andere doeleinden, waaronder commerciële, kan:

• economische groei en innovatie bevorderen door de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten;
• maatschappelijke uitdagingen helpen aanpakken door middel van innovatieve oplossingen, zoalsin de gezondheidszorg en het vervoer; 
• de empirisch onderbouwde beleidsvorming te verbeteren en de efficiëntie van overheidsdiensten te vergroten;
• een essentiële troef worden voor de ontwikkeling van nieuwe technologieën zoals artificiële intelligentie (AI), waarvoor enorme hoeveelheden gegevens van hoge kwaliteit moeten worden verwerkt;
• de participatie van burgers in het politieke en sociale leven te bevorderen en de transparantie van de overheid te vergroten.

De huidige richtlijn inzake open data en het hergebruik van overheidsinformatie,ook bekend als de richtlijn open data, is op 16 juli 2019 in werking getreden en vervangt de richtlijn overheidsinformatie van 2003. Het bouwt voort op twee belangrijke onderdelen van de interne markt: transparantie en eerlijke concurrentie.

De EU-landen moesten de richtlijn open data uiterlijk op 16 juli 2021 omzetten. Dedoor de lidstaten meegedeelde nationale omzettingsmaatregelen zijn beschikbaar op EurLex.

Volgens deze regels:

• Gegevens uit de overheidssector die op grond van de nationale wetgeving inzake de vrijheid van informatie toegankelijk zijn, zijn in beginsel beschikbaar voor hergebruik. Overheidsinstanties mogen niet meer dan de marginale kosten in rekening brengen voor het hergebruik van hun gegevens, behalve in zeer beperkte gevallen. Hierdoor kunnen meer kmo’s en start-ups nieuwe markten betreden door op gegevens gebaseerde producten en diensten te ontwikkelen.
• Er wordt bijzondere aandacht besteed aan hoogwaardige datasets, waarvan het hergebruik aanzienlijke voordelen biedt voor de samenleving en de economie. Deze datasets moeten gratis beschikbaar zijn, in machineleesbare formaten en via API's en bulkdownloads. Binnen de grenzen van het inde bijlage bij de richtlijn vastgestelde thematische toepassingsgebied en met de hulp van een comité bestaande uit vertegenwoordigers van de EU-landen, heeft de Commissie een lijst van specifieke hoogwaardige datasets vastgesteld. 
• Meer real-time gegevens, beschikbaar via API's, kunnen bedrijven, met name startups, in staat stellen om innovatieve producten en diensten te creëren, zoals mobiliteitsapps.
• Overheidsbedrijven in de sectoren vervoer en nutsvoorzieningen genereren waardevolle gegevens bij het verlenen van diensten van algemeen belang. Wanneer zij dergelijke gegevens beschikbaar stellen, moeten zij de beginselen van transparantie, non-discriminatie en niet-exclusiviteit in acht nemen en geschikte gegevensformaten en verspreidingsmethoden gebruiken. Zij kunnen nog steeds redelijke vergoedingen vaststellen om de kosten van het produceren van de gegevens en het beschikbaar stellen ervan voor hergebruik terug te verdienen.
• Sommige overheidsinstanties sluiten complexe gegevensovereenkomsten met particuliere ondernemingen, wat ertoe kan leiden dat een paar particuliere partners de informatie uit de overheidssector “insluiten”. De richtlijn bevat waarborgen om de transparantie te vergroten en dergelijke overeenkomsten te beperken.
• De richtlijn heeft ook betrekking op door de overheid gefinancierde onderzoeksgegevens: De EU-landen moeten een beleid voor open toegang voor dergelijke gegevens ontwikkelen, waarbij geharmoniseerde regels voor het hergebruik ervan worden gewaarborgd wanneer deze via gegevensbanken toegankelijk worden gemaakt. 

De Commissie geeft het goede voorbeeld met een solide rechtskader voor het hergebruik van haar eigen gegevens, aangevuld met het door de EU gefinancierde officiële portaal voor Europese gegevens. Datasets van EU-lidstaten en EU-instellingen en -agentschappen zijn beschikbaar op het portaal, evenals opleidingsmateriaal over hergebruik van open gegevens en een databank met onderzoeksstudies en succesverhalen.

Achtergrond

In 2003 heeft de Europese Commissie eenrechtskader voor het hergebruik van overheidsinformatie (PSI) opgezet, dat later is herzien bij Richtlijn 2013/37/EU. In de studie ter ondersteuning van de effectbeoordeling voor de herziening van de richtlijn van 2003wordt ervan uitgegaan dat de totale directe economische waarde van overheidsinformatie zal stijgen van 52 miljard EUR in 2018 (EU27 en VK) tot 194 miljard EUR in 2030.

De richtlijn richt zich op de economische aspecten van het hergebruik van informatie, terwijl de vraag welke informatie openbaar moet worden gemaakt, meestal op het niveau van de lidstaten wordt behandeld in de wetgeving inzake de vrijheid van informatie. In 2014 publiceerde de Commissie "Richtsnoeren inzake aanbevolen standaardlicenties, datasets en heffingen voor het hergebruik van documenten" om het voor houders van overheidsgegevens gemakkelijker te maken de richtlijn in hun dagelijkse praktijk toe te passen.

De Commissie heeft de richtlijn overheidsinformatie geëvalueerd op basis van een openbare raadpleging, een uitgebreide evaluatie van de richtlijn overheidsinformatie en een effectbeoordeling. De huidige richtlijn inzake open data en het hergebruik van overheidsinformatie, die op 20 juni 2019 is aangenomen en gepubliceerd, is het resultaat van dit proces.

De belangrijkste wijzigingen ten opzichte van de richtlijn overheidsinformatie waren gericht op:

• het verminderen van belemmeringen voor markttoegang, met name voor kmo’s, door de uitzonderingen te beperken die overheidsinstanties in staat stellen meer dan marginale verspreidingskosten in rekening te brengen voor het hergebruik van hun gegevens;
• de beschikbaarheid van gegevens vergroten door nieuwe soorten openbare en door de overheid gefinancierde gegevens in het toepassingsgebied van de richtlijn op te nemen. Dit omvat gegevens die in het bezit zijn van overheidsbedrijven in de nuts- en vervoerssector, alsmede door de overheid gefinancierde onderzoeksgegevens;
• het risico van een buitensporig first-movervoordeel, dat grote ondernemingen bevoordeelt en potentiële hergebruikers van gegevens beperkt, tot een minimum beperkt door een transparant proces voor publiek-private gegevensregelingen te vereisen;
• het stimuleren van zakelijke kansen door dynamische gegevensverspreiding via API's te bevorderen.