Wolność i pluralizm mediów

Wolność i pluralizm mediów zapewniają przepływ informacji i odgrywają kluczową rolę w pociąganiu władzy do odpowiedzialności. Komisja zintensyfikowała swoje prace w tej dziedzinie, umieszczając wolność mediów w centrum sprawozdawczości na temat praworządności i nadal finansując różne projekty przynoszące wymierne rezultaty. Komisja zaplanowała również kluczowe inicjatywy mające na celu poprawę pracy i bezpieczeństwa dziennikarzy oraz przyjęła plan działania mający na celu wspieranie rentownego ekosystemu medialnego.

Zobowiązania Unii Europejskiej do poszanowania wolności i pluralizmu mediów oraz wolności wypowiedzi – w tym prawa do otrzymywania i przekazywania informacji bez ingerencji władz publicznych – są zapisane w art. 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, który odzwierciedla art. 10 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Europejski akt o wolności mediów (EMFA)

Europejski akt o wolności mediów (EMFA) wszedł w życie w całej Unii Europejskiej w sierpniu 2025 r. Opiera się on na zmienionej dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych. Zaproponowany po raz pierwszy we wrześniu 2022 r.europejski akt o wolności mediów ma na celu zwiększenie integralności rynku wewnętrznego, a tym samym ochronę pluralizmu i niezależności mediów w UE. Podczas opracowywania europejskiego aktuo wolności mediów przeprowadzono zaproszenie do zgłaszania uwag i otwarte konsultacje publiczne. EFMRA ma na celu:

• ochrona niezależności redakcyjnej poprzez zobowiązanie państw członkowskich do poszanowania skutecznej wolności redakcyjnej dostawców usług medialnych;
• Ochrona źródeł dziennikarskich, w tym przed stosowaniem oprogramowania szpiegującego.
• zapewnienie niezależnego funkcjonowania mediów publicznych, w tym poprzez zagwarantowanie odpowiednich, trwałych i przewidywalnych zasobów finansowych oraz wspieranie przejrzystości w powoływaniu szefa lub członków zarządów mediów publicznych;
• zagwarantowanie przejrzystości własności mediów poprzez ujawnianie przez dostawców usług medialnych konkretnych informacji o sobie (np. nazw prawnych, danych kontaktowych, własności);
• zapewnienie zabezpieczeń przed nieuzasadnionym usuwaniem przez bardzo duże platformy internetowe (wyznaczone na mocy aktu o usługach cyfrowych)treści medialnych wyprodukowanych zgodnie z normami zawodowymi, ale uznanych za niezgodne z warunkami korzystania z usług;
• wprowadzenie prawa do dostosowywania oferty medialnej na urządzeniach i interfejsach, takich jak telewizory podłączone do internetu, umożliwiającego użytkownikom zmianę ustawień domyślnych w celu odzwierciedlenia ich własnych preferencji;
• zapewnienie, aby państwa członkowskie przedstawiły ocenę wpływu kluczowych koncentracji na rynku mediów na pluralizm mediów i niezależność redakcyjną za pomocą testów pluralizmu mediów;
• zapewnienie dostawcom usług medialnych i reklamodawcom większej przejrzystości w zakresie pomiaru oglądalności, aby ograniczyć ryzyko zawyżonych lub stronniczych danych dotyczących oglądalności;
• ustanowienie wymogów przejrzystości w odniesieniu do przydzielania reklam państwowych dostawcom usług medialnych i platformom internetowym przez organy i podmioty publiczne;
• Intensyfikacja i rozszerzenie współpracy i koordynacji między organami regulacyjnymi ds. mediów, w tym w zakresie środków dotyczących usług medialnych spoza Unii.

Inne akty prawne i praworządność

Strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej, powszechnie znane jako „SLAPP”, są szczególną formą nękania wykorzystywaną głównie przeciwko dziennikarzom i obrońcom praw człowieka w celu zapobiegania wypowiadaniu się w kwestiach leżących w interesie publicznym lub karania za takie wypowiadanie się. Dyrektywa w sprawie strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej (SLAPP) weszła w życie w maju 2024 r., zapewniając sądom i osobom, przeciwko którym wytoczono powództwa SLAPP, narzędzia do zwalczania ewidentnie bezpodstawnych lub stanowiących nadużycie postępowań sądowych. Zabezpieczenia mają zastosowanie w sprawach cywilnych mających skutki transgraniczne.

Komisja przyjęła europejski plan działania na rzecz demokracji. Będzie ściśle współpracować z państwami członkowskimi i zainteresowanymi stronami w celu poprawy bezpieczeństwa dziennikarzy. Zapewni trwałe finansowanie projektów koncentrujących się na pomocy prawnej i praktycznej dla dziennikarzy w UE i poza nią. W marcu 2021 r. w ramach Europejskiego Forum Mediów Informacyjnych rozpoczęto dialog z zainteresowanymi stronami, w ramach którego zainteresowane strony mogły przekazywać informacje zwrotne na temat zalecenia w sprawie ochrony, bezpieczeństwa i wzmocnienia pozycji dziennikarzy i innych pracowników mediów przyjętego we wrześniu 2021 r. Plan przewiduje również promowanie przejrzystego i sprawiedliwego przydziału reklam państwowych, wspieranie różnorodności mediów i opracowanie europejskiego podejścia do eksponowania audiowizualnych usług medialnych świadczonych w interesie ogólnym.

W ramach mechanizmu praworządności poświęcono kluczową część wolności i pluralizmu mediów, w której przeanalizowano władze i organy regulacyjne ds. mediów, przejrzystość własności mediów i ingerencji rządu oraz ramy ochrony dziennikarzy. Pierwsze sprawozdanie na temat praworządności, obejmujące wszystkie 27 państw członkowskich, opublikowano 30 września 2020 r. Przedstawiono w nim syntezę sytuacji w zakresie praworządności w UE oraz ocenę sytuacji w każdym państwie członkowskim, koncentrując się na czterech głównych filarach: system wymiaru sprawiedliwości, ramy antykorupcyjne, pluralizm mediów i inne instytucjonalne mechanizmy kontroli i równowagi. 

W 2024 r. w piątym rocznym sprawozdaniu na temat praworządności podkreślono zarówno postępy, jak i bieżące wyzwania w krajobrazie medialnym we wszystkich państwach członkowskich. W sprawozdaniu uznano konkretne kroki podjęte przez kilka państw członkowskich w celu poprawy bezpieczeństwa i warunków pracy dziennikarzy oraz rozszerzenie zadań i kompetencji wielu krajowych organów regulacyjnych ds. mediów. Pomimo tych postępów w sprawozdaniu wyrażono utrzymujące się obawy dotyczące niezależnego zarządzania i stabilności finansowej publicznych nadawców medialnych, przejrzystości własności mediów, dostępu do dokumentów publicznych oraz sprawiedliwej dystrybucji reklamy państwowej. Komisja powtórzyła swoje zalecenia w tych obszarach, podkreślając bezpieczeństwo dziennikarzy. 

Duża siła największych platform internetowych uzasadnia rozważenie konkretnych przepisów ex ante w celu ochrony konkurencji i wyboru dla konsumentów w internecie. Akt o usługach cyfrowych znacznie usprawnia mechanizmy usuwania nielegalnych treści i skuteczną ochronę praw podstawowych użytkowników w internecie, w tym wolności słowa.

Zmieniona dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych wzmacnia gwarancje prawne w kilku obszarach objętych monitorem pluralizmu mediów, a mianowicie w zakresie moderowania treści online, niezależności organów regulacyjnych ds. mediów, przejrzystości własności mediów i umiejętności korzystania z mediów. Komisja uważnie śledzi proces transpozycji.

Prawodawca Unii przyjął przepisy dotyczące sprawiedliwszego rynku w art. 17 nowej dyrektywy o prawie autorskim. Przepisy te mają pomóc podmiotom praw w uzyskaniu lepszej pozycji w odniesieniu do niektórych platform udostępniania treści online. Gwarantują one, że podmioty praw autorskich otrzymują sprawiedliwsze wynagrodzenie za korzystanie z ich treści. Jeśli chodzi o nowe prawo dla wydawców prasowych (art. 15 nowej dyrektywy o prawie autorskim), będzie to sprzyjać pluralistycznemu, niezależnemu i wysokiej jakości dziennikarstwu poprzez lepszą pozycję negocjacyjną wydawców prasowych wobec podmiotów działających na rynku internetowym.

Środki finansowania i wsparcia

UE finansuje kilka projektów, które promują wolne, zróżnicowane i pluralistyczne środowisko medialne lub dotyczą wyzwań strukturalnych w sektorach mediów.

Komisja przedstawiła również szereg środków mających na celu wsparcie gospodarki i wezwała państwa członkowskie do jak najlepszego wykorzystania tych środków w celu wsparcia sektora mediów.

• Szybko wprowadzono i rozszerzono tymczasowe ramy pomocy państwa. Opublikowano również specjalny wzór wytycznych dotyczących pomocy państwa na potrzeby cyfryzacji mediów informacyjnych, aby pomóc państwom członkowskim w opracowaniu krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności.
• Wsparcie finansowe w ramach REACT-EU koncentruje się na dodatkowych funduszach spójności na kluczowych priorytetach małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) lub kreatywnych MŚP w sektorze kultury uznanych za priorytetowe. Fundusze te obejmują dotacje na zatrudnienie, mechanizmy zmniejszonego wymiaru czasu pracy oraz płynność i wypłacalność MŚP.  
• Tymczasowe wsparcie w celu zmniejszenia zagrożeń związanych z bezrobociem w sytuacji nadzwyczajnej (SURE) jest instrumentem dostępnym dla państw członkowskich w celu zwalczania negatywnych skutków gospodarczych i społecznych pandemii COVID-19.
• Dostosowano istniejące narzędzia, w tym większą elastyczność we wdrażaniu wspieranych projektów. Na przykład istniejący instrument gwarancyjny dla MŚP w sektorze kultury i sektorze kreatywnym, w tym mediów, umożliwia większą elastyczność w spłacaniu pożyczek i ułatwia udzielanie pożyczek poprzez zapewnienie większego bezpieczeństwa instytucjom finansowym.
• Komisja przyjęła plan działania wspierający odbudowę i transformację sektora mediów i sektora audiowizualnego. Sektory te, szczególnie dotknięte kryzysem związanym z koronawirusem, mają zasadnicze znaczenie dla demokracji oraz różnorodności kulturowej i autonomii cyfrowej Europy. Plan działania koncentruje się na 3 obszarach działalności i 10 konkretnych działaniach. Pomogą one sektorowi mediów wyjść z kryzysu poprzez ułatwienie i poszerzenie dostępu do finansowania. Pomogą one również w transformacji sektora mediów poprzez stymulowanie inwestycji w celu uwzględnienia dwojakiej transformacji – cyfrowej i ekologicznej, przy jednoczesnym zapewnieniu przyszłej odporności sektora. Ponadto wzmocnią one pozycję europejskich obywateli i przedsiębiorstw.

Europejski akt o wolności mediów (EMFA)

•  

  16 września 2022 r.

  • Komisja przyjmuje wniosek w sprawie EFMRA
•  

  marzec 2024 r.

  • Przyjęcie przez Parlament Europejski i Radę
•  

  7 maja 2024 r.

  • EFMRA wchodzi w życie 
•  

  8 listopada 2024 r.

  • Zastosowanie ma przepis dotyczący prawa do pluralizmu mediów
     
•  

  8 lutego 2025 r.

  • Wejście w życie 
    • Prawo dostawców usług medialnych do prowadzenia działalności gospodarczej na rynku wewnętrznym bez ograniczeń
    • Obowiązki dostawców usług medialnych dostarczających treści informacyjne i dotyczące spraw bieżących w zakresie niezależności decyzji redakcyjnych
    • Zmiany w dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych
    • Niezależne organy regulacyjne ds. mediów i przepisy Rady
•  

  8 maja 2025 r.

  • Zastosowanie ma przepis dotyczący współpracy regulacyjnej
•  

  8 sierpnia 2025 r. 

  • Wejście w życie:
    • Ochrona dziennikarzy i pracowników mediów przed środkami ze strony państw członkowskich 
    • Gwarancje niezależności mediów publicznych
    • Przejrzystość własności mediów
    • Treści medialne w VLOP
    • Wymogi dotyczące środków krajowych mających wpływ na dostawców usług medialnych
    • Oceny i opinie dotyczące koncentracji na rynku mediów
    • Pomiar oglądalności
    • Reklama państwowa 
•  

  8 maja 2027 r.

  • Dostosowywanie oferty medialnej zaczyna mieć zastosowanie